Zaniechanie korzystania z paliw kopalnych stanowi poważne wyzwanie dla Europy, ale też otwiera perspektywę stworzenia nowego, bardziej sprawiedliwego i inkluzywnego systemu energetycznego, w którym to obywatele będą wreszcie mogli czerpać bezpośrednie korzyści ekonomiczne, środowiskowe oraz społeczne z produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Mamy nadzieję, że Pakiet Energetyczny dla Obywateli (Citizens’ Energy Package), nad którym od 2024 roku pracuje Komisja Europejska, uczyni europejskie społeczności sercem energetycznej transformacji.
Niespełna rok temu, podczas Forum Energetyki Obywatelskiej (Citizens Energy Forum) w Budapeszcie, przedstawiciele nowopowołanej Komisji Europejskiej, ogłosili rozpoczęcie prac nad Pakietem Energetycznym dla Obywateli (Citizens Energy Package), drugim po pakiecie Czysta energia dla wszystkich Europejczyków zestawem propozycji legislacyjnych, których celem jest zwiększenie zaangażowania obywateli w transformację energetyczną, a także zapewnienie, by był to proces sprawiedliwy i inkluzywny. Pakiet tenjest także kontynuacją niedawno przyjętych kluczowych inicjatyw Unii, w szczególności „Paktu dla Czystego Przemysłu” (Clean Industrial Deal), oraz “Planu działań na rzecz przystępnej cenowo energii” (Action Plan for Affordable Energy).
Aby realnie móc osiągnąć neutralność klimatyczną w 2050 roku Unia Europejska musi uczynić transformację energetyczną atrakcyjną i rzeczywiście przystępną cenowo dla wszystkich obywateli. W “Planie działania na rzecz przystępnej cenowo energii’ określono środki mające na celu szybkie obniżenie rachunków za energię dla przemysłu, przedsiębiorstw i gospodarstw domowych. Celem tych reform jest budowa prawdziwej Unii Energetycznej, zapewniającej konkurencyjność, bezpieczeństwo, dekarbonizację oraz sprawiedliwą transformację starego kontynentu.
Pakiet Energetyczny dla Obywateli jest jednym z kluczowych elementów tego Planu i opiera się na następujących filarach:
1) Zapewnieniu sprawiedliwej transformacji, w tym przeciwdziałaniu ubóstwu energetycznemu
2) Wzmocnieniu pozycji obywateli i społeczności na rynku energii
3) Rozwiązaniu problemów mających wpływ na wszystkich mieszkańców, w szczególności zapewnieniu przystępności cenowej energii.
Wpływ Pakietu Energetycznego dla Obywateli będzie w dużej mierze zależeć od sposobu wdrożenia obowiązującego prawodawstwa unijnego przez państwa członkowskie, z uwzględnieniem ich konkretnych priorytetów, systemów administracyjnych oraz dostępnych środków finansowych. Inicjatywa obejmie całą Unię Europejską. W jednym dokumencie programowym zostaną połączone i uspójnione trwające obecnie różne działania i inicjatywy dotyczące praw konsumentów oraz sprawiedliwej transformacji. Pakiet nie będzie zawierał żadnych nowych wniosków ustawodawczych.
Komisja Europejska oczekuje, że dzięki Pakietowi miliony konsumentów skorzysta na sprawniejszym wdrażaniu przepisów oraz lepszym dostępie do informacji. Pozwoli im to zrozumieć swoje prawa, aktywnie uczestniczyć w rynku energii – również jako prosumenci – oraz angażować się w działalność społeczności energetycznych. Wdrażaniu Pakietu towarzyszyć będzie zakrojona na szeroką skalę kampania informacyjna, mająca na celu podnoszenie wiedzy na temat jego celów oraz wspieranie bardziej inkluzywnej i sprawiedliwej transformacji energetycznej.
W czerwcu 2025 roku Komisja Europejska ogłosiła konsultacje publiczne Pakietu, kierując zaproszenie zarówno do ogółu społeczeństwa, jak i do kluczowych aktorów z sektora energetycznego. Do połowy września 2025 roku każdy mógł wyrazić swoje zdanie za pośrednictwem portalu “Wyraź swoją opinię”.
Polska Zielona Sieć wraz z europejską koalicją działającą na rzecz rozwoju energetyki obywatelskiej opartej w 100% na odnawialnych źródłach – Community Power Coalition, wzięła udział w tych konsultacjach przedstawiając swoje postulaty wobec Pakietu zawarte w opublikowanym w czerwcu 2025 roku stanowisku “POWERING COMMUNITIES – How to deliver a Citizens’ Energy Package that’s fair and accessible to all”.[1] Odzwierciedla ono wizję koalicji dotyczącą transformacji energetycznej, która na pierwszym miejscu stawia ludzi i społeczności lokalne oraz buduje bardziej sprawiedliwy, ekologiczny i odporny system energetyczny.
Pakiet Energetyczny dla Obywateli (Community Energy Package), nad którym obecnie pracuje Komisja Europejska, jest świetną okazją, by zagwarantować obywatelom i ich lokalnych społecznościom prawo do bezpośredniego udziału i czerpania korzyści z transformacji energetycznej. Celem Pakietu, w kontekście Clean Industrial Deal i Competitineness Compass, a także Planu Działania na rzecz Przystępnej Cenowo Energii, powinno być zlikwidowanie barier utrudniających powstawanie i rozwój projektów energetycznych zarządzanych przez społeczności lokalne. Począwszy od niepełnej transpozycji istniejących przepisów, w tym braku ram wsparcia dla społeczności energetycznych na szczeblu krajowym, po ochronę ich przed przejęciem i nadużyciami ze strony przedsiębiorstw. Prócz tego powinien też nakreślić wizję rozpowszechnienia idei energetyki obywatelskiej, a także likwidacji problemu ubóstwa energetycznego poprzez m.in. nadanie priorytetu działaniom na rzecz oszczędzania energii.
W stanowisku wyróżniamy 5 głównych priorytetów, którymi naszym zdaniem powinna kierować się Komisja Europejska w kształtowaniu Pakietu Energetycznego dla Obywateli.
1. Wdrożenie i egzekwowanie przepisów UE wraz z określeniem konkretnych celów
Chociaż pakiet Czysta energia dla wszystkich Europejczyków (2015) zapewnia już ramy prawne dla obywatelskich społeczności energetycznych, nie został on jednak w całości wdrożony lub jego zapisy nie są skutecznie egzekwowane we wszystkich państwach członkowskich. Pakiet Energetyczny dla Obywateli musi wzmocnić wdrażanie istniejących przepisów, gwarantując, że ramy prawne będą działać zgodnie z unijnymi założeniami.
W przypadku Polski oznacza to głównie umożliwienie spółdzielniom energetycznym sprzedaży i przekazywania nadwyżki wyprodukowanej energii innym podmiotom, nie należącym do spółdzielni energetycznej oraz priorytetowe traktowanie ich w przyszłych regulacjach prawnych. Ponadto konieczne jest określenie klarownych i łatwo mierzalnych celów rozwoju obywatelskich społeczności energetycznych, opartych na kompleksowej ocenie krajowego potencjału oraz celach krajowych polityk. W związku z tym rozwój obywatelskich społeczności energetycznych powinien zostać uwzględniony w Krajowym Planie na rzecz Energii i Klimatu jako główny filar energetyki obywatelskiej wspierającej transformację energetyczną Polski. Dlatego też przyjęte w KPEiK Cele (a nie szacunki) dotyczące wytwarzania energii odnawialnej na lata 2030 i 2040 powinny wskazywać, jaka część tej energii będzie wytwarzana w ramach energetyki obywatelskiej (prosumenci, spółdzielnie energetyczne, klastry energii, obywatelskie społeczności energetyczne) oraz ilu obywateli będzie zaangażowanych w ten proces. Niezbędne jest także opracowanie kompleksowej strategii rozwoju społeczności energetycznych w Polsce. Jest to kluczowy krok do stworzenia przyjaznych uwarunkowań administracyjno-prawnych oraz skutecznych mechanizmów wsparcia.
2. Wyjaśnienie pojęć
Sukces Pakietu Energetycznego dla Obywateli zależy od sformułowania jasnych definicji obywatelskich społeczności energetycznych odzwierciedlających wartości dodane, którymi kierują się w swojej działalności dążąc do osiągania celów społecznych, środowiskowych i gospodarczych.
W Polsce niezbędne jest uporządkowanie i uproszczenie istniejących regulacji prawnych dotyczących energetyki obywatelskiej oraz społeczności energetycznych, obecnie w porządku prawnym funkcjonuje kilka definicji tj. : prosumenci indywidualni, prosumenci zbiorowi, lokatorscy i wirtualni, a także klastry energii, spółdzielnie energetyczne oraz obywatelskie społeczności energetyczne, co powoduje chaos legislacyjny i utrudnia obywatelom udział w transformacji. Jasne i elastyczne przepisy znacznie ułatwiłyby rozwój energetyki obywatelskiej w naszym kraju. Istotne jest także społeczne konsultowanie zmian i uproszczeń, przede wszystkim z “praktykami energetyki obywatelskiej” np. osobami zakładającymi spółdzielnie energetyczne i działającymi w ich ramach, które znają realne problemy i wyzwania, a także wiedzą, które rozwiązania się sprawdzają i dlaczego.
3. Lokalna własność i i dzielenie się korzyściami
Gminy i regiony są kluczem do rozwoju obywatelskich społeczności energetycznych. W obecnym scentralizowanym systemie energetycznym główną korzyść z produkcji energii czerpią duże firmy, a ceny energii na rynku hurtowym są zmienne i podatne na spekulacje. To z kolei ogranicza autonomię obywateli w planowaniu energetycznym, generując negatywne skutki społeczne i środowiskowe.Dzięki temu, że obywatelskie społeczności energetyczne produkują i zużywają energię lokalnie, korzyści z tego czerpie głównie lokalna gospodarka i społeczność,a nie anonimowi akcjonariusze. Możliwość podejmowania przez obywateli dezycji w zakresie planowania energetycznego przyczyni się do wykreowania lepszych pod względem społecznym i środowiskowym usług energetycznych.
W Polsce należy, poprzez zachęty, angażować obywateli, dotychczas biernych konsumentów energi, do bezpośredniego uczestnictwa w jej produkcji i dystrybucji. W tym celu niezbędna jest strategia rozwoju społeczności energetycznych uwzględniająca ich rolę jako podmiotów zaspokajających potrzeby lokalnego rynku energii, a nie tylko dążących do energetycznej samowystarczalności. Potencjał obywatelskich społeczności energetycznych jest znacznie większy niż tylko autokonsumpcja energii. Należy wprowadzić dedykowane społecznościom energetycznym mechanizmy wsparcia począwszy od projektów pilotażowych po wsparcie w rozwoju projektów już funkcjonujących. Potrzebna jest także sieć wymiany wiedzy i najlepszych praktyk, aby pobudzać rozwój energetyki obywatelskiej na poziomie gminnym.
4. Zapewnienie równych szans i sprawiedliwego traktowania obywatelskich społeczności energetycznych
Obywatelskie społeczności energetyczne niestety nadal napotykają na poważne przeszkody utrudniające im start i rozwój, t.j. bariery regulacyjne, niewystarczające systemy wsparcia, ograniczone możliwości pozyskiwania funduszy czy niesprawiedliwe traktowanie na rynku energii. Te, działające non-profit podmioty, często mają trudności z konkurowaniem z większymi, nastawionymi na zysk graczami. Ponadto, chcąc dzielić się nadwyżkami wyprodukowanej energii z innymi podmiotami muszą ponieść nieproporcjonalnie wysokie obciążenia. Wyeliminowanie tych dysproporcji jest kluczowe dla zapewnienia obywatelskich społecznościom energetycznym równych szans na rynku energetycznym oraz umożliwienie obywatelom osiągania korzyści z transformacji.
Aby w Polsce zapewnić obywatelskim społecznościom energetycznym równe szanse na rynku energetycznym oraz umożliwić obywatelom osiąganie korzyści z transformacji, proponowane przez nas kluczowe działania wspierające powinny obejmować:
- Skrócenie i uproszczenie procedur administracyjnych oraz ujednolicenie standardów współpracy społeczności energetycznych z operatorami systemów dystrybucyjnych (OSD), a także ustanowienie priorytetowego dostępu do sieci dla społeczności energetycznych.
- Utworzenie krajowego systemu doradztwa energetycznego, dostępnego dla obywateli na szczeblu lokalnym w formule „one-stop-shop”.
- Zapewnienie skutecznych mechanizmów wsparcia finansowego, czyli dedykowanych społecznościom energetycznym strumieni finansowania w funduszach krajowych oraz europejskich.
- Zmianę przepisów Prawa zamówień publicznych w zakresie wyłączenia obowiązku stosowania jego przepisów przy zakupie energii z odnawialnych źródeł przez jednostki samorządu terytorialnego.
- Zapewnienie społecznościom energetycznym dostępu do przestrzeni, na których będą mogły lokować swoje instalacje odnawialnych źródeł energii.
5. Zwalczanie ubóstwa energetycznego i promowanie inkluzywności
Nie ma sprawiedliwej transformacji energetycznej bez rozwiązania problemu ubóstwa energetycznego. Każdy obywatel powinien mieć dostęp do niedrogiej, czystej energii oraz móc zmodernizować swój dom tak, by zużywać tej energii jak najmniej. By ten cel osiągnąć należy szukać rozwiązań problemu u jego źródła m.in umożliwiając gospodarstwom wrażliwym udział w obywatelskich społecznościach energetycznych i czerpanie z nich korzyści na równi z pozostałymi członkami.
Z uwagi na rolę społeczności energetycznych w przeciwdziałaniu negatywnym skutkom wdrożenia drugiego systemu hadlu emisjami (ETS-2) powinny one zostać uwzględnione w polskim Społecznym Planie Klimatycznym, stanowiącym podstawę wydatkowania Społecznego Funduszu Klimatycznego. Plan Społeczno-Klimatyczny powinien zawierać zarówno reformy prowadzące do pełnego wdrożenia unijnego acquis w zakresie społeczności energetycznych, jak i inwestycje wspierające rozwój spółdzielni energetycznych.
W październiku Komisja opublikowała wynik konsultacji, w których 126 osób i podmiotów zgłosiło swoje postulaty oraz uwagi. Ogólnie rzecz biorąc, Pakiet Energetyczny dla Obywateli został przyjęty z zadowoleniem przez większość respondentów. Organizacje branżowe podkreśliły potrzebę usunięcia przeszkód biurokratycznych, z którymi muszą borykać się małe i średnie przedsiębiorstwa chcące produkować własną energię ze źródeł odnawialnych oraz dzielić się nią z innymi użytkownikami. Osoby prywatne domagały się wdrożenia przepisów chroniących konsumentów energii przed nieuczciwymi praktykami dużych przedsiębiorstw energetycznych. Organizacje pozarządowe wskazywały, że renowacja budyków mieszkalnych wiąże się z dodatkowymi kosztami, dlatego potrzebne są dedykowane temu celowi programy wsparcia. Organizacje młodzieżowe zaś zaapelowały o uwzględnienie potrzeb młodzieży w różnych filarach Pakietu np. promowaniu młodzieżowych spółdzielni energetycznych.
Ponad 40 odpowiedzi dotyczyło kwestii ubóstwa energetycznego. Zwrócono uwagę na grupy szczególnie zagrożone tym problemem tj. osoby niepełnosprawne, Romów, osoby zamieszkujące tereny wiejskie. Podkreślano rolę lokalnych władz i społeczności jako głównych aktorów sprawiedliwej transformacji energetycznej potrzebujących znacznie większego wsparcia finansowego i prawnego niż dotychczasowe. Szczególną uwagę poświęcono kwestiom związanym z dotępem do tanich mieszkań, społecznościami energetycznymi, współdzieleniem energii, czy renowacją domów należącyh do osób o niskich dochodach.
Jeśli chodzi o obywatelskie społeczności energetyczne, zwrócono uwagę na pilną potrzebę zapewnienia im finansowania, zarówno na wczesnych jak i późniejszych etapach rozwoju. Zaapelowano o wdrożenie unijnych ram prawnych wspierających i chroniących obywatelskie społeczności energetyczne. Podkreślono wagę szczebla lokalnego w kwestii budowania potencjału, podnoszenia świadomości oraz mobilizowania obywateli i władz do aktywnego udziału w transformacji energetycznej. Szczegółowo zaprezentowano możliwości jakie obywatelskie społeczności energetyczne mają w zakresie łagodzenia zjawiska ubóstwa energetycznego, jednak by urzeczywistnić ich potencjał niezbędne jest uwzględnienie społecznych kryteriów w zamówieniach publicznych i funduszach unijnych. Domagano się także upowszechnienia wymogu dzielenia się korzyściami z produkcji energii ze źródeł odnawialnych ze społecznością lokalną, na której terenie zlokalizowane są te inwestycje.
Komisja Europejska zapewniła, że zgłoszone w trakcie konsultacji uwagi i rekomendacje posłużą do opracowania poszczególnych punktów składających się na Pakiet Energetyczny dla Obywateli, którego treść ma zostać ogłoszona w pierwszym kwartale 2026 roku.
Liczymy, że będzie to ogromny krok w kierunku zapewnienia Europejkom i Europejczykom bezpiecznej przyszłości.